Paris Gawks Again at the Guillotine
PARIS — Since the first blade plunged in 1792, the French guillotine has inspired dread and dark nicknames: the widow, the barber, the national razor. Now add a contemporary label: artistic muse.
A 4-meter, or 14-foot, tall guillotine — veiled in black drifts of gauzy fabric — has managed to inspire a new exhibition at the Musée d’Orsay and provoke a soul-searching struggle among France’s elite arbiters of culture about what constitutes good taste for a museum.

The spring-action, 1872-vintage guillotine occupies a prime position in a Crime and Punishment exhibition that has evolved from a small show to a popular hit in the French capital. Yet the scaffold nearly was banished because it was considered too repugnant for a gallery showing.

For the Musée d’Orsay, allowing the veiled guillotine was a contentious step, so fraught that it posts alerts on its Web site warning that the exhibition of more than 400 art works from Goya to Picasso may be disturbing for younger visitors. Those admonitions are largely unheeded. The artful mayhem — images of severed heads, amputated body parts, pale blue corpses and damsels with blood on their hands and daggers — is drawing up to 4,000 people a day, nearly double the usual traffic for special exhibitions.

Group reservations for the local lycées are sold out through the end of the show on June 10 and two-hour lines outside are crowded with visitors from a demographic group — ages 15 to 25 — that is ordinarily elusive for museums.

They linger by the guillotine, which is watched over by the glowing red eyes of a Lucifer portrait by Franz von Stuck. For this generation, it is a first introduction since the guillotine had been hidden from public view for 25 years to let passions cool after the death penalty was abolished in 1981.

During exile, the scaffold was stockpiled in a heap of wood, shuffled among museums and passed to government institutions where it was happily misplaced.

Today it still evokes powerful loathing. Six years ago, the Louvre museum considered mounting the Crime and Punishment exhibition, but the museum’s president, Henri Loyrette, shied away. Within the Musée d’Orsay, most art curators opposed exhibiting the guillotine as did the museum’s president, Guy Cogeval.

“Many curators inside the house said it’s not done — it’s gruesome,” recalled Mr. Cogeval, who assumed leadership of the museum in 2008. “The majority was against it, but an artistic project is never a democratic process and I listened to the two curators and they were very adamant about having the guillotine. And I think they were right.”

Those curators — Jean Clair, 69, an art historian, and Robert Badinter, 82, a former justice minister — were so obstinate that they threatened to quit the project without La Veuve, or the Widow, according to Mr. Clair.

In an interview, he recalled a week of wrangling with museum officials that ended with a simple ultimatum: “C’est ça ou rien du tout.” All or nothing.

For Mr. Cogeval, the stubbornness was simply “a bit of theater and that is the lyrical aspect of preparing the show.” Yet Mr. Badinter and Mr. Clair believe the guillotine is essential to the exhibition because it remains a potent symbol of opposition to the death penalty.

“You have to first look to see what the guillotine is,” Mr. Clair said, citing Victor Hugo from “Les Misérables”: “One can have a certain indifference about the death penalty, not quite knowing whether to say yes or no, until one sees with their own eyes a guillotine.”

It was Mr. Badinter, a lawyer and a key figure in the abolition of the French death penalty, who embarked on a personal odyssey to create an art exhibition that explored justice, punishment and man's drive to kill.

“Why was I sure of the success of the exhibition? What does the world watch on television today — crime, the police, the police commissioner, the judges, the lawyers. Crime is an enduring fascination for humans,” said Mr. Badinter, who is working on an opera based on the novel “Crime and Punishment.”
Initially, the Louvre took interest in Mr. Badinter’s idea, assigning an art curator, Marie-Anne Dupuy-Vachey, to research artworks. The Louvre ultimately rejected the idea, arguing that the exhibition delved too deeply into the 19th century, although it had mounted previous exhibitions touching on that period.
After that, Mr. Badinter kept searching, floating the idea during a party a year and a half ago when he met Mr. Clair, a former director of the Picasso Museum in Paris, who had worked before with Mr. Cogeval on a Montreal exhibition called Picasso Érotique.

Once Mr. Cogeval consented to the exhibition, the men faced another challenge — an unusually short 14 months to organize in order to fill an opening in the museum schedule.

“When searching for artworks we were amazed by the number that were dealing with the guillotine, the obsession with decapitated heads that pervades old paintings at the end of the 18th century through the 1930s,” said Mr. Clair. The trove also showed a singular obsession with women and femmes fatales, including the fascination of many artists — like Edvard Munch — with the 18th-century killing of the powerful revolutionary Jean-Paul Marat by a comely assassin, Charlotte Corday, who plunged a knife in his heart while he rested in a bathtub.

Art loans came quickly from French, Spanish, British and American museums — including Andy Warhol’s “Electric Chair.” Yet the two men also confronted a daunting hunt for a guillotine, which Mr. Badinter refers to as “my old enemy.”

He remembered well the cold clack of one blade. As a young lawyer, he represented Roger Bontems, who was executed for participating in a 1971 prison uprising that left two hostages dead. The trial established that Bontems did not kill them, but he was judged complicit for participating in the revolt.

Just before dawn in 1972, Bontems bolted down some cognac and then was placed in a copper-lined headlock or “lunette” of the guillotine. Mr. Badinter, writing in his memoir about those last moments, turned away. Yet years later, he and Mr. Clair gamely went looking for his old nemesis.

“We were amazed that it was so difficult to find a guillotine,” Mr. Clair said. “They had all been destroyed or dismantled. The executioners who built them are all dead, except one who didn't want anything to do with it.”

France’s last official executioner, Marcel Chevalier, died in 2008, an in-law of a family that specialized in the operation of guillotines over five generations. He presided over the last French execution in 1977, with his son present, grooming him for an extinct trade.

To find a guillotine, Mr. Clair and Mr. Badinter tracked leads from the defunct National Museum of Arts and Popular Traditions to a National Museum of Prisons in Fontainebleau. There they found more heaps of wood, painted red, the unusable remains of two guillotines used in French outposts in the Antilles islands and Réunion.

Eventually, Mr. Badinter remembered that when the National Museum of Arts and Popular Traditions closed, some of its works were dispersed to the National Museum of the Renaissance in castle of Ecouen. That museum had also passed along the guillotine to a nearby military fort, where they finally found the last guillotine locked away in a bunker.

“I was very shocked by it,” said Mr. Clair, who was struck by its industrial efficiency after it was rebuilt by a museum carpenter. “It worked like a machine, no pauses and it could go on indefinitely. The executioner didn’t have to do much, just push a kind of button.”

Mr. Cogeval, the president of the Musée d’Orsay, has grown accustomed to its presence in the exhibition. “Now that it’s a huge success in Paris everyone tells me I’m extremely lucky, but a year ago very few of my colleagues would have dared putting on such a project.”

For the future, the military fort at Ecouen has loaned the guillotine to the museum with some unusual strings.

“They agreed to lend it,” Mr. Clair said, “provided we did not send it back.”
http://www.nytimes.com/2010/05/08/arts/ ... gewanted=2
Paryż znów gapi się na gilotynę
Odkąd w 1792 roku opadło pierwsze ostrze gilotyny, francuski wynalazek wzbudzał lęk i inspirował do nadawania mu mrocznych przydomków, takich jak "wdowa", "cyrulik" czy "brzytwa narodowa". Dziś śmiało można doczepić do niego współczesną metkę "muzy artystów".
Wysoka na cztery metry gilotyna, osłonięta cienkim, spływającym czarnymi kaskadami suknem, stała się natchnieniem dla nowej wystawy w paryskim Musée d'Orsay. Wśród wiodących francuskich arbitrów kultury wywołała zaś żywy spór o granice dobrego smaku w instytucji, jaką jest muzeum.

Sprężynowy mechanizm śmierci, pochodzący z 1872 roku, zajmuje poczesne miejsce na wystawie "Zbrodnia i kara", która z wydarzenia na niewielką skalę niepostrzeżenie przeistoczyła się w hit francuskiej stolicy. O mały włos, a ponury szafot zostałby jednak usunięty z ekspozycji jako zbyt odrażający w kontekście przestrzeni wystawowej.
Zgoda na eksponowanie wspomnianej gilotyny okazała się z punktu widzenia dyrekcji placówki pomysłem na tyle kontrowersyjnym, że na stronie internetowej Musée d'Orsay pojawiają się komunikaty, które ostrzegają, że wystawa - na której zgromadzono ponad 400 dzieł sztuki, od Goyi po Picassa - może wywołać wstrząs u młodszych odbiorców. Przez większość są one jednak lekceważone. Obrazy pomysłowych form okaleczania bliźnich (odcięte głowy, amputowane członki, bladoniebieskie ciała nieboszczyków, młode damy ze splamionymi krwią dłońmi i sztyletami) przyciągają dziennie nawet cztery tysiące zwiedzających, co stanowi niemal dwukrotne przebicie frekwencji, jaka towarzyszy zazwyczaj tematycznym wystawom czasowym.

Bilety grupowe zostały już wykupione przez miejscowe szkoły średnie aż do 10 czerwca, ostatniego dnia, kiedy można oglądać wystawę. Na wejście oczekuje się dwie godziny, a w kolejce dostrzec można liczną grupę reprezentantów tej grupy wiekowej, która zazwyczaj muzeów unika - osób w wieku 15-25 lat.

Chętni czekają na swoją kolej przy gilotynie, której strzegą płomienne, czerwone oczy Lucyfera z obrazu Franza von Stucka. Najmłodsze pokolenie zwiedzających ogląda to urządzenie po raz pierwszy od czasu, gdy ukryto je przed ludzkim wzrokiem na ponad ćwierć wieku, by uspokoić emocje wywołane zniesieniem kary śmierci we Francji w 1981 roku. W tym okresie "wygnania" tułało się ono po muzeach i instytucjach rządowych, rozebrane do sterty desek.

Dziś gilotyna wciąż budzi uczucie silnej odrazy. Sześć lat temu rozważano zaprezentowanie "Zbrodni i kary" we wnętrzach Luwru, ale pomysł upadł po wycofaniu się dyrektora muzeum, Henri Loyrette'a. Również w samym Orsay większość kuratorów była przeciwna eksponowaniu gilotyny, podobnie zresztą jak dyrektor placówki, Guy Cogeval.

- Wielu kuratorów uznało, że takich rzeczy się nie robi, i że jest to makabryczne - wspomina Cogeval, który objął kierownictwo muzeum w 2008 roku. - Większość była przeciw, ale jako że projekt artystyczny nigdy nie powstaje w drodze demokratycznego procesu, postanowiłem również wysłuchać dwóch kuratorów, którzy bardzo nalegali na wystawienie gilotyny. Dziś myślę, że mieli rację.

Kuratorami tymi byli 69-letni historyk sztuki Jean Clair i 82-letni Robert Badinter, były minister sprawiedliwości. Ich upór był tak wielki, że zagrozili wycofaniem się z projektu, jeśli nie znajdzie się w nim miejsce dla "La Veuve", czyli "Wdowy". Tak twierdzi Jean Clair, który w jednym z wywiadów przytoczył historię tygodniowej przepychanki z władzami muzeum, na koniec której padło proste ultimatum: wszystko - albo nic.

Dyrektor Cogeval traktował ten upór jako "teatrzyk, który jest emocjonalnym aspektem przygotowywania wystawy". Ale panowie Badinter i Clair zgodnie uważają, że gilotyna jest podstawowym komponentem wystawy, ponieważ pozostaje potężnym symbolem sprzeciwu wobec kary śmierci.

- Najpierw trzeba spojrzeć na gilotynę, by zrozumieć, czym jest - mówi Jean Clair i cytuje "Nędzników" Victora Hugo: "Można wykazywać pewną obojętność w stosunku do kary śmierci, nie wiedząc, czy powiedzieć "tak", czy "nie" - dopóki nie zobaczy się na własne oczy gilotyny."

Ale to Robert Badinter, prawnik, który walnie przyczynił się do zniesienia kary śmierci we Francji, rozpoczął swoistą odyseję na rzecz stworzenia wystawy, która zgłębiałaby tematykę sprawiedliwości, kary i ludzkiego popędu zabijania.

- Dlaczego byłem pewien, że wystawa odniesie sukces? A co ogląda dziś cały świat na ekranie telewizora? Przestępstwo, policja, policyjny komisarz, sędziowie, prawnicy? Zbrodnia nieodmiennie fascynuje ludzkość - wyjaśnia Badinter, który pracuje obecnie nad operą na podstawie "Zbrodni i kary" Dostojewskiego.

Najpierw pomysłem Badintera zainteresowała się dyrekcja Luwru, zlecając kuratorce Marie-Anne Dupuy-Vachey rewizję dzieł sztuki przeznaczonych na ekspozycję. Ostatecznie jednak Luwr zrezygnował z organizacji wystawy, argumentując, że tematycznie zagłębia się ona nadmiernie w XIX wiek - mimo, iż w dawnym pałacu królewskim w Paryżu niejednokrotnie przecież aranżowano ekspozycje poświęcone tamtej epoce.

Po tych doświadczeniach Badinter kontynuował poszukiwania. Półtora roku temu spotkał na przyjęciu Jeana Claira, byłego dyrektora Muzeum Picasso w Paryżu, który pracował już wcześniej z dyrektorem Cogevalem przy okazji organizowania w Montrealu wystawy pod tytułem "Picasso Erotyczny". Wtedy postanowił wprowadzić pomysł w życie.

Gdy wreszcie Guy Cogeval zgodził się, by "Zbrodnia i kara" zagościła we wnętrzach Musée d'Orsay, dwaj kuratorzy stanęli przed kolejnym wyzwaniem - by wpasować się w muzealny grafik, musieli przygotować wystawę w czternaście miesięcy, co jest niespotykanie krótkim terminem.

- Kiedy szukaliśmy odpowiednich dzieł sztuki, zaskoczyła nas liczba przedstawień gilotyny i obsesja na punkcie ściętych głów, która wręcz przenika dawne obrazy, od schyłku XVIII wieku po lata 30. - mówi Jean Clair. Dzieła, ma które natknęli się kuratorzy, zdradzały również osobliwe zainteresowanie artystów morderczyniami i femmes fatales. Jego przykładem może być fascynacja zabójstwem Jean-Paula Marata, francuskiego polityka z czasów Wielkiej Rewolucji, którą przejawiało wielu malarzy, między innymi Edvard Munch. Marat został zamordowany przez urodziwą Charlotte Corday, która zatopiła nóż w jego sercu, gdy relaksował się w kąpieli.

Do Paryża szybko zaczęły napływać eksponaty wypożyczone przez muzea francuskie, hiszpańskie, brytyjskie i amerykańskie. Znalazło się wśród nich również słynne "Krzesło elektryczne" Andy'ego Warhola. Wreszcie kuratorzy z lękiem wyruszyli na poszukiwanie gilotyny, o której Badinter nie mówi inaczej, jak "mój stary nieprzyjaciel".

Badinter dobrze pamięta zimny szczęk pewnego ostrza. Jako młody prawnik reprezentował Rogera Bontemsa, straconego w 1972 roku za uczestnictwo w więziennym buncie, w którym zginęło dwóch zakładników. Chociaż w toku postępowania ustalono, że ofiary nie zginęły z jego ręki, sąd uznał Bontemsa za współwinnego tych śmierci.

Wyrok śmierci wykonano tuż przed świtem. Bontems wypił nieco koniaku, a po chwili jego głowa została unieruchomiona w obramowanym miedzią otworze na głowę, czyli "lunecie" gilotyny. Badinter, który zapisywał w swoim dzienniku ostatnie chwile życia skazańca, odwrócił wzrok. Wiele lat później, u boku Jeana Claira, odważnie wyruszył jednak na poszukiwanie swojej starej nemezis.

- Byliśmy zdumieni, że tak trudno jest znaleźć gilotynę - wspomina Jean Clair. - Wszystkie zostały zniszczone lub rozebrane. Wszyscy egzekutorzy, którzy je skonstruowali, nie żyli - z wyjątkiem jednego, który jednak nie chciał mieć nic wspólnego z naszą sprawą.

Ostatni mistrz gilotyny w historii Francji, Marcel Chevalier, zmarł w 2008 roku. Zawierając małżeństwo z bratanicą swojego poprzednika na tym stanowisku, wszedł do rodziny, która przez ponad pięć pokoleń "specjalizowała" się w obsłudze gilotyny. W 1977 roku nadzorował ostatnią egzekucję wykonaną we Francji. Obecny był przy niej również jego syn, przygotowywany przez ojca do przejęcia tej ginącej profesji.

W poszukiwaniu gilotyny Clair i Badinter przemierzyli drogę od zlikwidowanego Narodowego Muzeum Sztuk i Tradycji Ludowych do Narodowego Muzeum Więziennictwa w Fontainebleau. Znaleźli tam stosy pomalowanych na czerwono desek i nie nadające się do użytku szczątki dwóch gilotyn, używanych we francuskich terytoriach zależnych na archipelagu Antyli i na wyspie Reunion.

Wreszcie Badinter przypomniał sobie, że część eksponatów Narodowego Muzeum Sztuk i Tradycji Ludowych została przeniesiona po jego likwidacji do Muzeum Renesansu w zamku Écouen. Jego dyrekcja przekazała otrzymaną gilotynę władzom pobliskiego fortu wojskowego, gdzie dwaj kuratorzy odnaleźli ją zamkniętą na klucz w bunkrze.

- Gilotyna mnie zaszokowała - mówi Clair, którego uderzyła wręcz fabryczna wydajność urządzenia, ujawniona w całej pełni po rekonstrukcji dokonanej przez muzealnego stolarza. - Działała jak maszyna, bez przerw - i mogła pracować w nieskończoność. Kat nie musiał wiele robić, tylko nacisnąć coś w rodzaju przycisku.

Guy Cogeval, dyrektor Musée d'Orsay, przyzwyczaił się już do obecności gilotyny na wystawie. - Dziś, gdy ekspozycja robi furorę w Paryżu, wszyscy mówią mi, że jestem szczęściarzem. Ale jeszcze rok temu niewielu moich kolegów odważyłoby się na realizację takiego projektu.

Co dalej z gilotyną z fortu w Ecouen? Musée d'Orsay będzie ją nadal wypożyczać, jednak pod pewnym, dość niezwykłym, warunkiem.

- Zgodzili się na wypożyczenie - mówi Jean Clair - pod warunkiem, że nie odeślemy jej z powrotem.

Doreen Carvajal

"New York Times" / "International Herald Tribune"

Tłum. Katarzyna Kasińska
http://fakty.interia.pl/new-york-times/ ... ne,1476580